وب سایت تخصصی مهندس محمد علی زارع

آلودگی هوا
بسمه تعالی
 
«ضرورت قوانین سختگیرانه برای جلوگیری از آلودگی هوا»
 
مقدمه
اصل پنجاهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران: «در جمهوری اسلامی، حفاظت از محیط زیست که نسل امروز و نسل هایی بعد باید در آن حیات اجتماعی رو به رشدی داشته باشند وظیفه عمومی تلقی می گردد. از این رو فعالیت های اقتصادی و غیر آن که با آلودگی محیط زیست یا تخریب غیرقابل جبران آن ملازمه پیدا کند ممنوع است.»
       آلودگی هوا بحرانی است که در حال حاضر بسیاری از کشورها در جهان با آن روبرو هستند. این معضل معمولاً به دلیل افرایش غلظت مواد شیمیایی و ریزذرات در هوای شهرهای بزرگ ایجاد می شود.
      آلودگی هوا علاوه بر تأثیر مستقیم بر سلامت انسان‌ها، بر روی گیاهان و حیوانات نیز تأثیر منفی بر جای می‌گذارد.
       بر اساس آمار منتشر شده از سوی سازمان جهانی بهداشت (WHO) سالیانه نزدیک به یک میلیون و سیصد هزار نفر در جهان در اثر آلودگی جان خود را از دست می دهند. مطابق آمار اعلام شده دیگری توسط این سازمان آلودگی هوای کلانشهرها در کشورهای عقب افتاده و درحال توسعه در مقایسه با کشورهای توسعه‌یافته بیشتر است که دلیل آن بیش از هرچیز دیگر خودروهای بی کیفیت با سوخت های غیراستاندارد است. البته شهرهای بزرگ و پیشرفته نظیر لس آنجلس و کالیفرنیا نیز در میان آلوده‌ترین شهرهای جهان قرار دارند. در کشورهای درحال توسعه نیز شهرهایی نظیر کراچی، دهلی، لیما و قاهره در میان آلوده‌ترین شهرها قرار دارند.
     آلودگی هوای شهرهای ایران یکی از معضلاتی است که سالیان است شهروندان و محیط زیست کشور را تحت تأثیر خود قرار داده، این آلودگی که پیش تر و تحت تأثیر تمرکز جمعیت منحصر به تهران بود در سالهای پیش در سایر شهرهای ایران نیز به شدت افزایش یافته است و حتی از یک معضل شهری به یک معضل ملی مبدل شده به نحوی که در قانون برنامه چهارم توسعه بطور مشخص به بحث آلودگی هوای شهر تهران و 7 شهر آلوده دیگر توجه ویژه شده است (ماده 62 قانون برنامه چهارم).
    سابقه تاریخی این معضل در ایران به سالهای 1350 و به برگزاری اولین سمپوزیوم آلودگی هوا در این سال توسط شرکت ملی نفت بر می‌گردد. اما سؤالی مطرح است که چرا در طی این مدت چهار دهه همچنان ما دارای آلودگی هوا هستیم. آیا نقض تکنولوژی و فنی باعث شده که همچنان معضل باقی بماند یا نقائص دیگر نظیر عدم وجود قوانین و مقررات مناسب یا ضمانت‌های اجرایی کافی؟
     یکی از موارد بسیار مهم در این زمینه که همیشه در مباحث زیست محیطی و کاهش آلاینده‌ها از آن رنج می بریم عدم نگاه آتی‌نگر به مسائل زیست‌محیطی است به طوری که با بروز یک مشکل شروع به فعالیت نموده و در یک برهه زمانی مشخص که یک معضل زیست‌محیطی ظهور می کند و اثرات آن مشهود است به آن توجه می شود. به عبارتی تابع برنامه‌ریزی انفعالی بودن در حل مشکلات زیست محیطی مسئله‌ایست که کشور در دوره‌های زمانی گذشته از آن رنج می‌برد. این نوع برنامه ریزی نوعی واکنش نسبت به مسائل و مشکلات موجود است که مشخصه بارز آن پذیرش ناگزیر واقعیات روز و تلاش در جهت سامان دادن وضعیت موجود است. این در حالی است که در دیگر کشورها این نوع برنامه ریزی (انفعالی) جای خود را به برنامه ریزی فعال داده است. در این نوع برنامه ریزی خصلت همه سونگری و بین بخشی عمل کردن به شدت تقویت شده و از طریق فراهم نمودن بستر مناسب و سرشار از محتوای واقعی و اصیل با آینده نگری و استمرار در اجرای برنامه ها ازعهده حل مشکلات زیست محیطی بر می آیند.
     مهمترین محورهای این برنامه ریزی شامل مباحث طبیعت و سرزمین، توزیع عوامل فیزیکی در توسعه با توجه به ظرفیت قابل تحمل و منطقه بندی محیط براساس استعدادها و قابلیت های اکولوژیکی و اقتصادی است. بدین ترتیب نه تنها در هنگام بروز یک معضل زیست محیطی بلکه قبل از بروز آن و یا حتی پس از فروکش کردن اثرات مضر آن، این فرایند همچنان ادامه دارد.
     علیهذا ابتدا شهرهای مکزیکو سیتی، نیویورک و لندن که توانسته اند آلودگی هوای خود را طی یک دهه اخیر کنترل و کاهش دهند و سپس قوانین و مقررات مربوطه به بحث آلودگی هوا به همراه ضمانت‌های اجرایی در حقوق ایران مورد مقایسه قرار گرفته است.
 
تجربه های موفق در کاهش و کنترل آلودگی هوا
مکزیکوسیتی
     پیش از دهه 1940 مکزیکوسیتی یکی از تیره ترین آسمان ها را در اختیار داشت. این در حالی است که در دهه 1990 و تحت تأثیر تمرکز جمعیت به صنعت و ثروت و متعاقب آن تمایل به مهاجرت به این شهرها به طوری که جمعیت این شهر از سه میلیون نفر در سال 1950 به 20 میلیون نفر در سال 2000 رسید. مکزیکوسیتی به یکی از آلوده ترین شهرها در جهان تبدیل شد به صورتی که در سال 1990، 330 روز شاخص آلاینده ها در این شهر بالاتر از حد استاندارد بود و در سال 1992 سازمان ملل این شهر را به عنوان آلوده ترین شهر جهان معرفی کرد.
     در آن زمان سالیانه نزدیک به یک هزار نفر در این شهر در اثر آلودگی هوا جان خود را از دست دادند و 35 نفر در اثر بیماریهای ناشی از آلودگی هوا در بیمارستان بستری می شدند.
     دلیل اصلی آلودگی مکزیکوسیتی کیفیت نامطلوب سوخت و خودروهای فرسوده و همچنین کارخانه ها بود که باعث افزایش مونوکسید، نیتروژن، دیوکسید، اوزون، بنزن، آلوئیدها و سایر آلاینده ها در هوا می شد.
     امروزه با اجرای برنامه های منسجم مقابله با الودگی هوا نام این شهر حتی در میان 10 شهر اول آلوده جهان به چشم نمی خورد و شهروندان مکزیکوسیتی که در سال 1999 تنها 8 روز هوای سالم تنفس کردند. شمار روزهای پاک در این کلانشهر 20 میلیونی در سال 2012 به 237 روز رسید.
 
مهم ترین سیاست های دولت مکزیک در راستای مهار آلودگی هوا عبارتست از:
1- اصلاح کیفیت بنزین
اصلاح کیفیت بنزین را بدون شک میتوان مهم ترین سیاست دولت مکزیک در مهار آلودگی هوای مکزیکوسیتی دانست. چرا که سایر سیاست های دولت در سایه آن امکان پذیر شد. در این راستا دولت مکزیک تلاش کرد با بهره گیری از نظرات کارشناسی شده و پس از آزمایش چندین فرمول مختلف، سوختی تولید کند که 2 ویژگی مهم داشته باشد:
    نخست سرب و گوگرد کمتری تولید کند و دوم اینکه مبدل های کاتالیزوری در آن استفاده شده باشند که این امر با سرمایه گذاری 2/9 میلیارد دلاری در راه اندازی پالایشگاه هایی که سوخت مناسب (با میزان گوگرد پایین) تولید می کنند محقق گردید.
2- بهبود کیفیت خودروها
عمل احتراق در موتورهای قدیمی و بی کیفیت به خوبی انجام نمی شود و این اصلی ترین دلیل تولید مونوکسید کربن است. دولت مکزیک در این راستا با از رده خارج کرن خودروهای قدیمی و بهبود کیفیت تولید خودرو در قالب برنامه ای با عنوان «برنامه تأیید» آلودگی ناشی از سوخت ناقص بنزین را تا حد زیادی کاهش داد.
3-گردش سیستم حمل و نقل عمومی
مکزیکوسیتی یکی از بزرگ ترین ناوگان های حمل و نقل عمومی جهان را دارد. سیستم متروی این شهر بعد از نیویورک دومین متروی بزرگ در قاره امریکاست. این مترو دارای 12 خط، 195 ایستگاه و نزدیک به 227 کیلومتر طول است. علاوه بر مترو، دولت مکزیک تکنولوژی قطارهای فوری که علاوه بر سرعت بیشتر مصرف سوخت بسیار پایین نیز دارند وارد سیستم حمل و نقل عمومی کرده است. مقام های شهری با الگو گرفتن از اتوبوسرانی سریع با اتوبوس های در پایتخت کلمبیا نوعی سیستم اتوبوسرانی به نام «مترو باس» راه انداختند که علاوه بر افزایش حجم مسافران در اتوبوس، آلودگی بسیار کمتری دارد. در این طرح اتوبوس های فرسوده و کوچک با سرمایه گذاری سریع با اتوبوس های جدید جدید با حجم مسافر بیشتر تعویض شدند و با پرداخت وام های مناسب به خودروها و تاکسی های فرسوده با روالی منظم تعویض شدند.
 
4- کاهش استفاده از خودروهای مشخص
دولت مکزیک در راستای کنترل استفاده از خودروهای شخصی، یک روز در هفته را با عنوان «من امروز ماشین خود را حرکت نمی دهم» نام گذاری کرد. در این روز راننده های مکزیکی اجازه استفاده از خودروهای شخصی خود را نداشته و پنج میلیون خودروی که در آن روزها در شهر تردد می کردند، براساس این قانون در خانه ها و پارکینگ ها ماندند. هدف دیگر، تعیین چنین روزهایی به تشویق راننده های شخصی به استفاده از سیستم حمل و نقل عمومی بود.
5- راه اندازی سیستم شبکه اطلاعاتی شاخص کیفیت هوا
این سیستم برای اطلاع رسانی درخصوص شرایط کیفی هوا راه اندازی شد. در این سیستم علاوه بر بررسی کلی وضع هوا، میزان آلاینده ها (اوزون، نیتروژن ، دیوکسید، مونوکسید کربن، سرب) و تأثیرگذاری آنها بر سلامت شهروندان در مقیاس منطقه ای بطور متناوب اندازه گیری و گزارش می شود.
 
 
نیویورک
در سال 1963 مه دود مرگبار ناشی از وارونگی هوا باعث مرگ 200 نفر شد در سال 1966 هم 168 نفر دیگر به خاطر بیماری‌های ناشی از هوای آلوده جانشان را از دست دادند این مسایل باعث شد تا کنگره امریکا لایحه هوای پاک را تصویب برساند قانونی که برای اجرا نیاز به تأسیس سازمان حفاظت از محیط زیست امریکا داشت. نیویورک با مشکلات آلودگی هوا که گفته شد یکی از موارد مورد توجه اجرای قوانین جدید بود.
معضل آلودگی هوا در شهر نیویورک عامل حدود شش درصد از میزان مرگ و میرهای سالانه در این شهر محسوب می شود.
در سال 2005 خودروهای دیزلی مجبور شدند که از سوخت جدید با گوگرد کم استفاده کنند. سرویس های مدرسه، خودروهای در اختیار ادارات شهری و تمام خودروهای حمل زباله ها از جمله این خودروها بودند.
همچنین اتوبوس های گردشگری که عمر موتور آنها بیش از سه سال است، ضرورت دارد به منظور کاهش آلاینده ها از بهترین تکنولوژی موجود برای ارتقاء سیستم موتور و یا تجهیز اتوبوس به موتور دارای مجوز استاندارد 2007EPA استفاده کنند.
تمامی خودروهای غیرجاده ای که از سوخت دیزل استفاده می کنند نیز باید از سوخت مجهز به موتورهایی شدند که نوع سوخت آنها با گوگرد بسیار کم گوگرد باشد.
از دیگر اقدامات به کارگرفته شده برای کاهش آلودگی هوا ممنوعیت در جا کار کردن وسایل نقلیه است. به همین منظور هیچ راننده ای مجوز ندارد بیش از یک دقیقه در نزدیکی مدارس خودرو خود را بدون حرکت روشن نگه دارد. رانندگان متخلف به پرداخت 350 دلار یا بیشتر جریمه می شدند.
شهرداری نیویورک که مدیریت متمرکز و مسئولیت واحد مقابله با آلودگی هوا را به عهده دارد با اتخاذ سیاست سختگیرانه استفاده از خودروهای استاندارد، سوخت مناسب و بهبود عملکرد موتورها توانسته موفقیت چشمگیری بدست آورد.
نیویورک حالا بزرگترین ناوگان اتوبوسرانی هیربدی در امریکا را دارد و نخستین شهری است که تاکسی های هیربدی در آن فعالیت می کنند که تعداد آن بالغ بر 2000 تاکسی هیربدی شده است.
راه اندازی مرکزی برای کنترل و پالایش مستمر آلودگی های محییطی که به طور مرتب کارخانجات را با استاندارهای سوخت دیزلی و سیستم تصفیه می سنجد و منابع آلوده ساز محیطی را شناسایی، اصلاح یا حذف می کنند از دیگر اقدامات مقامات شهری نیویورک بوده است.
با تسهیل حمل و نقل عمومی در سال های گذشته میل به خرید اتومبیل شخصی درمیان ساکنان نیویورک نسبت به سال 2007 نزدیک به 23 درصد کم شده و دی اکسید گوگردی که ماشین‌ها تولید می کنند نسبت به سال 2008 بیش از 69 درصد کاهش پیدا کرده است.
 
 
 
لندن
بحرانی ترین آلودگی هوا مربوط به لندن در دهه 1950 بود که در اثر این آلودگی که ناشی از سوزاندن ذغال سنگ چوب بود 900 تن در روز جان خود را از دست می دادند. طبق مصوبه هوای پاک سال 1956 سوزاندن ذغال سنگ در منازل محدود و کارخانه ها به مناطق اطراف و دور از شهرها منتقل شدند.
امروزه لندن بزرگترین و پر جمعیت ترین شهر در کشورهای عضو اتحادیه اروپاست. افزایش تعداد وسایل نقلیه و آلودگی ناشی از آن یکی از اصلی ترین مشکلاتی است که پیش روی مدیران شهری لندن قرار دارد. برای مقابله با این مشکل شیوه های گوناگونی مورد استفاده قرار گرفته و نتایج خوبی نیز از آنها حاصل شده است. براساس یکی از این برنامه ها که از فوریه 2003 به اجرا درآمد، افرادی که میخواهند با خودرو وارد مناطق مرکزی لندن شوند باید مبلغی را به عنوان عوارض پرداخت کنند. بررسی ها نشان می دهد که استفاده از این شیوه سبب کاهش چشمگیر حجم ترافیک و افزایش سرعت متوسط خودروها شده است که این افزایش سرعت متوسط به نوبه خود سبب آلودگی کمتر هوا می شود. همچنین این قانون گرایش مردم به استفاده از اتوبوس و سایر وسایل حمل و نقل عمومی را افزایش داده است. کاهش حجم گاز دی اکسید کربن در هوای شهر لندن دال بر موفقیت آمیز بودن اجرای این قانون است. تعویض وسایل نقلیه آلاینده از جمله اتوبوس با اتوبوس های با گنجایش بیشتر و آلایندگی کمتر نیز از جمله برنامه های اجرا شده در لندن است. یکی دیگر از گام های برداشته شده در این شهر برای کاهش آلودگی بهره گیری از ماشین های فشرده کننده گرد و خاک روی سطح جاده هاست . این دستگاه ها با حرکت روی سطح خیابان های شهر، گرد و خاک موجود روی آنرا برداشته و به این شکل از ورود آن به هوا جلوگیری می کنند. سیاست های تشویقی دولت برای خرید و استفاده از خودرو های برقی نیز یکی دیگر از اقدامات انجام شده است. هدف از این سیاست ها، افزایش سهم خودرو های برقی در حمل و نقل شهری است. پرداخت درصدی از قیمت خودرو و نیز معافیت از برخی مالیات ها را می توان نمون هایی از این سیاست های تشویقی دانست. ساخت و ساز ساختمان و نیز تخریب بناهای فرسوده نیز یکی از منابع ایجاد آلودگی در هواست. شهرداری لندن برای مقابله با این مشکل تدابیری را در زمینه محدوده زمانی انجام این گونه عملیات و نیز شرایط آن وضع کرده است. البته این تدابیر ضمن کمک به کاهش آلودگی هوا، در کاهش آلودگی صوتی نیز بسیار موثر است.
اخیرا مسئولان شهر طرح دوچرخه سواری را در مراکز شهر به اجرا گذاشته اند. مردم می توانند از این دوچرخه ها که در ایستگاه هایی مشخص در مرکز شهر قرار دارند استفاده کنند.
تولید خودروهایی مناسب با سوخت پاک در چهارچوب برنامه های اتحادیه اروپا و همچنین تعویض وسایل نقلیه آلاینده از جمله اتوبوس ها با اتوبوس های با گنجایش بیشتر و آلایندگی کمتر از دیگر برنامه‌های کنترل آلودگی هوا در شهر لندن بود.
 
* بررسی قوانین و مقررات مرتبط با آلودگی هوا در ایران
در جداول زیر تکالیف قانونی دستگاه های اجرایی، اشخاص حقیقی و حقوقی و همچنین ضمانت‌های اجرایی موجود در قوانین و مقررات به تفکیک درج گردیده است.
«قانون نحوه جلوگیری از آلودگی هوا مصوب 3/2/1374»
تکالیف قانونی
ضمانت اجرایی قانونی
ماده 2: ممنوعیت اقدام به هر عمل آلوده کننده هوا
ماده 688 و تبصره 2 قانون مجازات اسلامی – حبس تا یکسال
ماده 5: الزام به دریافت گواهینامه سالیانه رعایت حد مجاز آلودگی هوا توسط کلیه وسایل نقلیه موتوری
ماده 28- جلوگیری از تردد + جزای نقدی 000/500 ریال (تصویب نامه مورخ 13/2/83 هیات وزیران)
ماده 7: رعایت ممنوعیت ها و محدودیت مدت زمانی، مکانی و نوعی در شرایط اضطراری
ماده 28- جلوگیری از تردد +جزای نقدی از 25000ریال تا 100000ریال بنا بر تعداد سیلندر، حجم موتور، به میزان آلودگی و دفعات تکرار جرم
ماده 8: الزام به رعایت استانداردهای حفاظت محیط زیست در ساخت و تولید و ورود وسایل نقلیه موتوری و همچنین موتور و قطعات مرتبط با احتراق وسایل نقلیه
ماده 10-عدم شماره گذاری
ماده 12- رعایت ضوابط و معیارهای سازمان حفاظت محیط زیست در احداث کارخانجات و کارگاه های جدید و توسعه و تغییر یا خط تولید کارخانجات و کارگاه های موجود
ماده 13- عدم صدور پروانه بهره برداری
ماده 14- عدم آلودگی بیش از حد مجاز توسط کارخانه ها و کارگاه ها و نیروگاه ها
ماده 16- جلوگیری از ادامه فعالیت
ماده 29- تبصره 1 جزای نقدی برای بار اول 000/000/2 تا 000/000/5 و در صورت تکرار حبس تعزیری از 2 ماه تا 6 ماه و جزای نقدی از 000/000/5 تا 000/100 ریال (تصویب نامه مورخ 13/2/83) به علاوه پرداخت ضرر و زیان وارده به محیط زیست و اشخاص حقیقی و حقوقی جهت صاحبان و مسئولین کارخانه ها و کارگاه های آلوده کننده.
ماده 17- رعایت دستور رئیس سازمان حفاظت از محیط زیست در مواقع اضطراری توسط کارخانه ها و کارگاه ها
ماده 17- تعطیلی موقت
ماده 29 و تبصره 1 جزای نقدی از 000/000/5 ریال تا 000/000/10 ریال برای بار اول و در صورت تکرار به حبس تعزیزی از 2 ماه تا 6 ماه و جزای نقدی (تصویب نامه مورخ 13/2/83) به علاوه پرداخت ضرر و زیان وارده به محیط زیست و اشخاص حقیقی و حقوقی جهت صاحبان و مسئولین کارخانه ها و کارگاه های آلوده کننده
ماده 19- الزام به تخصیص 10% از فضای قطب ها، شهرک ها، مجتمع های صنعتی و نیروگاه ها در واحدهای تولیدی به ایجاد فضای سبز و مشجر و کاشت درختان
ماده 19- عدم مجوز بهره برداری
 
ماده 22- ممنوعیت پخش و انتشار هر نوع مواد آلوده کننده هوا بیش از حد مجاز توسط منابع تجاری، خانگی و متفرقه
ماده 32- جزای نقدی از 000/100ریال تا 000/000/1 ریال در صورت تکرار از 000/200 ریال تا 000/000/2 ریال (تصویب نامه مورخ 13/2/83 هیات وزیران)
ماده 24- ممنوعیت سوزاندن و انباشتن زباله های شهری، خانگی و هرگونه نخاله در معابر عمومی و فضای باز
ماده 31- جزای نقدی از 000/500 ریال تا 000/5000 ریال و در صورت تکرار از 000/000/2 تا 000/000/10 ریال (تصویب نامه مورخ 13/2/83 هیات وزیران)
ماده 27- ممنوعیت ایجاد هرگونه آلودگی صوتی بیش از مجاز
ماده 32- جزای نقدی از 000/50 ریال تا 000/500 ریال در صورت تکرار از یکصد هزار ریال تا یک میلیون ریال (تصویب نامه مورخ 13/2/83 هیات وزیران)
ماده 30- ممانعت از انجام بازرسی و الزام به ارائه اسناد و مدارک و اطلاعات مورد نیاز سازمان حفاظت از محیط زیست
ماده 30- جزای نقدی از 000/500 ریال تا 000/000/5 ریال و در صورت تکرار حبس تعزیری از یک ماه تا سه ماه و جزای نقدی مذکور
تبصره ماده 30 – محکومیت در هیات های رسیدگی به تخلفات اداری به علاوه حداکثر مجازات مقرر جهت مأموران حفاظت از محیط زیست با عنوان معاونت از طریق همکاری و مشارکت
 
«آئین نامه اجرایی نحوه جلوگیری از آلودگی صوتی»
ماده 4- عدم رفع آلودگی صوتی توسط کارخانجات و کارگاهها
ماده 4- جلوگیری از ادامه فعالیت
تبصره ماده 5- جلوگیری از بازرسی عدم یا ارائه آمار اطلاعات جهت تعیین میزان آلودگی صوتی
ماده 30- قانون نحوه جلوگیری از آلودگی هوا: جزای نقدی پانصد هزار ریال تا پنج میلیون ریال در صورت تکرار به حبس تعزیزی از یک تا 5 ماه بعلاوه جزای نقدی مذکور
تبصره ماده 30- حداکثر مجازات بعلاوه محکومیت در هیات‌های رسیدگی به تخلفات اداری برای ماموران سازمان حفاظت محیط زیست با عنوان معاونت از طریق همکاری یا مشارکت
ماده 7- ممنوعیت یکبار انداختن هرگونه وسیله نقلیه موتوری مولد آلودگی صوتی و داشتن گواهینامه رعایت حد مجاز آلودگی صوتی
ماده 32 قانون نحوه جلوگیری از آلودگی هوا جزای نقدی از 000/50 ریال تا 000/500 ریال ماده 7 آئین نامه جلوگیری از تردد
ماده 11- رعایت حد مجاز آلودگی صوتی توسط تعمیرگاه های وسایل نقلیه موتوری و واحدهای صنفی که آلودگی صوتی ایجاد می کنند
ماده 32 قانون نحوه جلوگیری از آلودگی هوا جزای نقدی از 000/50 تا 000/500 در صورت تکرار یکصد هزار تا یک میلیون ریال ماده 11 آیین نامه جلوگیری از فعالیت
ماده 13- رعایت ممنوعیت ها و محدودیت های اعلامی توسط سازمان حفاظت محیط زیست جهت جلوگیری از ایجاد آلودگی صوتی توسط واحدهای صنفی آلوده کننده صدا و میادین تیر و محل های تمرین نظامی و سایر منابع
ماده 32 قانون نحوه جلوگیری از آلودگی هوا جزای نقدی از 000/50 تا 000/500 ریال در صورت تکرار از یکصد هزار تا یک میلیون ریال
ماده 688 قانون مجازات اسلامی – ممنوعیت هرگونه اقدام علیه بهداشت عمومی و آلودگی محیط زیست
ماده 688- حبس تا یکسال
آئین نامه اجرایی تبصره 3 ماده واحده قانون تشدید مجازات موتورسیکلت سواران متخلف
بند الف ماده 1) ایجاد صدای ناهنجار
بند ب ماده 1) رانندگی در پیاده رو همراه با ایجاد صدای ناهنجار
بند ج ماده 1) رانندگی در جهت خلاف همراه با ایجاد صدای ناهنجار
 
 
توقیف به مدت سه ماه
توقیف به مدت شش ماه
 
توقیف به مدت شش ماه
 
 
تکالیف قانونی دستگاه های اجرائی و اشخاص حقیقی و حقوقی در ارتباط با آلودگی هوا
قانون نحوه جلوگیری از آلودگی هوا مصوب 3/2/74
ماده 1- الزام کلیه دستگاه ها و موسسات و کلیه اشخاص حقیقی و حقوقی به رعایت مقررات و سیاست‌های قانونی آلودگی هوا جهت تحقق اصل پنجاهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران
ماده 6-  تکلیف شهرداری ها ، نیروی انتظامی، وزارتخانه ها و سازمان های ذیربط به طراحی نحوه تردد وسایل نقلیه موتوری و سیستم حمل و نقل شهری با لحاظ نمودن کاهش آلودگی هوا
ماده 9- تکلیف وزارت صنایع به تنظیم سیاست ها و برنامه های تولیدی واحدهای شرکت های تابعه به تولید وسایل نقلیه موتوری در جهت عدم تولید وسایل نقلیه با موتورها و قطعات غیر استاندارد – الویت تولید وسایل نقلیه حمل و نقل عمومی و طراحی و ساخت خودرهای با قابلیت استفاده از گاز
ماده 19- وظیفه وزارتخانه های صنعتی بر نظارت تخصیص حداقل 10% از فضای شهرک ها، قطب ها، مجتمع های صنعتی، نیروگاه ها و واحدهای تولیدی به ایجاد فضای سبز و کشت درختان
ماده 20- تکلیف وزارت نفت در الویت قراردادن سوخت رسانی و گاز رسانی به کارخانجات و کارگاه ها و کوره های آجر پزی مجاور شهرهای بزرگ
ماده 23- تکلیف کلیه منابع آلوده کننده از قبیل حمام‌ها، نانوایی‌ها، هتل‌ها و رستوران‌ها و غیره به جلوگیری از انتشار دود و سایر موارد آلوده کننده در هوای آزاد و استفاده از سوخت مناسب ترجیحاً گاز شهری
ماده 23- وظیفه شرکت نفت در اولویت سوخت رسانی مناسب و گاز رسانی به منابع تجاری، واحدهای خدماتی عمومی شهرهای بزرگ
ماده 25- تکلیف وزارتخانه های مسکن و شهرسازی و کشور به اختصاص فصل جداگانه ای به مسائل زیست محیطی در هنگام تهیه طرح های هادی و جامع و بهسازی شهرها
تبصره ماده 25- رعایت ضوابط و مقررات حفاظت از محیط زیست در تهیه نقشه های شهرها، شهرک‌ های مسکونی، قطب ها و شهرکها و مجتمع های صنعتی، اداری، کشاورزی و غیره
ماده 27- ممنوعیت ایجاد هرگونه آلودگی و حریق بیش از حد مجاز
ماده 32- وظیفه سازمان صداوسیما جمهوری اسلامی ایران به تنظیم و اجرای برنامه های مناسب جهت تنویر افکار عمومی، آموزش قوانین و مقررات مسائل حفاظت محیط زیست با همکاری سازمان محیط زیست.
* آئین نامه اجرایی نحوه جلوگیری از آلودگی صوتی مصوب 19/3/1378 هیئت وزیران
ماده 8- الزام به رعایت استانداردها و حد مجاز آلودگی صوتی توسط تولید کنندگان، سازندگان و وارد کنندگان وسایل نقلیه موتوری
ماده 9- الزام به رعایت کلیه هواپیماهای ثبت شده در ایران و یا پرواز در آسمان ایران یا تردد در فرودگاه های به رعایت ضوابط استانداردهای سازمان هوانوردی بین المللی (1974 – ICAO)
آیین نامه اجرایی تبصره ماده (66) قانون نحوه جلوگیری از آلودگی هوا مصوب 22/3/1381 هیات وزیران
ماده 10- تکلیف دستگاه های اجرایی، شهرداری ها، نیروهای انتظامی نسبت به گاز سوزاندن تدریجی وسایل نقلیه تحت اختیار خود در تهران و شهرهای بزرگ.
ماده 11- الزام وزارت نفت به حداقل رساندن آلودگی ناشی از سوخت های فسیلی از طریق تولید وعرضه گازوئیل با استانداردهای بین المللی به کمتر ز 500PPm  (گوگرد)
تبصره ماده 14- ممنوعیت تردد موتورهای دو زمانه پس از لازم الاجرا شدن تصویب نامه در هفت شهر بزرگ کشور.
ماده 15 ممنوعیت واردات موتور سیکلت های دو زمانه از تاریخ لازم الاجرا شدن آیین نامه.
مصوبه 21/3/81 شورای عالی حفاظت از محیط زیست درخصوص تعیین حدود مجاز در هوای آزاد ایران
تبصره 2 ماده 2 آیین نامه راهنمایی و رانندگی مصوب 28/3/84 هیأت وزیران ـ الزام رعایت خودروها و موتور سیکلت ها و دوچرخه های ساخت داخل و وارداتی از نظر آلودگی های زیست محیطی با استاندارهای مصوب شورای عالی حفاظت محیط زیست.
تصویب نامه مورخ 8/2/81 هیأت وزیران تکلیف وزارت کشور بر جایگزینی و امحای تاکسی ها و تاکسی های موقت شهر تهران با بیش از پانزده سال عمر با خودروهای نو
مصوبات شورای اسلامی شهر تهران
مصوبه 20550/36/160 مورخ 21/10/78 ـ چگونگی دفاع از شهروندان تهرانی در برابر آلودگی هوا
مصوبه 2379/614/160 مورخ 4/12/83 ـ منوط کردن شماره شدن و ورود هر خودرو به شهر تهران به از رده خارج کردن یک خودروی فرسوده.
ماده 62 قانون برنامه چهارم توسعه: دولت مکلف است در طول برنامه چهارم، میزان آلودگی شهرهای تهران، اهواز، اراک ، تبریز،مشهد، شیراز، کرج و اصفهان را در حد استاندارد مصوب شورای عالی حفاظت محیط زیست کاهش دهد.
تصویب نامه برنامه کاهش آلودگی هوا در 8 شهر بزرگ مصوب 26/1/90
طرح کاهش آلودگی هوای تهران مورخ 29/11/91 (در سیر مراحل تقنینی قرار دارد)
 
نتیجه
همانطور که مستحضر می باشد در ایران توجه ویژه ای به مسائل زیست محیطی و به خصوص کنترل و کاهش آلودگی هوا شده است. این موضوع در قوانین بالادستی همچون قانون اساسی (اصل پنجاهم) و قانون برنامه چهارم توسعه (ماده 69) قوانین، آئین نامه ها و مصوبات مجلس شورای اسلامی، هیات وزیران، شورای عالی حفاظت محیط زیست و شورای اسلامی شهر تهران به وضوح قابل مشاهده است.
توسعه حمل و نقل عمومی (مترو، اتوبوس) به روز رسانی استانداردهای خودروها، ارتقاء استاندارد سوخت، استفاده از گاز طبیعی، معاینه کلیه وسایل نقلیه، حذف خودروهای فرسوده و جایگزینی با خودروهای نو، به ارتقاء استاندارد سوخت کارخانه ها و کارگاه ها، جلوگیری از ادامه فعالیت صنایع آلوده کننده در نزدیک شهرها از محورهای مشترک برنامه های کنترل کاهش آلودگی هوا با شهرهای موفق در این زمینه نظیر مکزیکوستی، نیویورک و لندن می باشد.
اما سوال اصلی اینست که چرا با وجود این محورهای مشترک و قوانین و مقررات و برنامه های متعدد کاهش آلودگی هوا همچنان با معضل آلودگی هوا در شهرهای تهران، اهواز، اصفهان، اراک، کرج، شیراز، تبریز، مشهد روبرو هستیم.
پاسخ به این سوال جز با مقایسه عملکرد ها امکان پذیر نیست. اجرایی نمودن قوانین و برنامه های کاهش آلودگی هوا و مهمتر از آن ثبات، پیگیری و مداومت در اجرای آنها که حائز جنبه های ملی نیز است، تفاوت اصلی کشورهای موفق در کاهش آلودگی هوا با کشورمان می باشد.
در وهله نخست تغییر دولت ها نباید در پایبند ماندن به برنامه ها و اجرای قوانین مصوب تاثیر داشته باشد و سلیقه ای عمل نمودن و توجه موقت و مقطعی و در شرایط بحرانی به موضوع آلودگی هوا از نظام مدیریتی حذف گردد.
نتیجتاً و در چارچوب قوانین و مقررات موجود باید:
1- علاوه بر اعمال جریمه های مقرر از تردد وسایل نقلیه فاقد برگه معاینه فنی جلوگیری گردد.
2- سوخت استاندارد روز جهت وسایل نقلیه و کارخانه ها ارائه شود.
3- صرفاً خودروهای با تائید سازمان حفاظت محیط زیست شماره گذاری گردد.
4- خودردو های فرسوده حذف و خودروهای نو جایگزین شود.
5- اعتبارات لازم جهت توسعه حمل و نقل عمومی تخصیص یابد.
6- فضای سبز شهری افزایش پیدا کند.
پس از اجرای برنامه های فوق الذکر مسلماً شاهد کاهش آلودگی هوا همچون شهرهایی که موفق به کنترل آلودگی هوا شده اند خواهیم بود.
 
انشا الله.

تهیه و تنظیم :دکتر نادر شکریمنبع: معاونت برنامه ریزی و توسعه شهری و امرور شورا اداره کل تدوین قوانین و امور شهوراها ی شهرداری تهران ،